Garnizon Skierniewice kształtował miasto od krótkich postojów wojsk pod zaborami po stałą obecność rosyjską, a później polskie jednostki. Najczytelniejsze ślady tego rozdziału historii prowadzą dziś przez rejon ulic Batorego i Kilińskiego oraz plac Jana Pawła II z kościołem garnizonowym Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.[1] [2]
Od postojów wojsk do stałego garnizonu w Skierniewicach
Skierniewice nie stały się miastem garnizonowym z dnia na dzień. Pierwsze wzmianki o pobycie wojska odnoszą się do okresu pruskiego 1793–1806; ówczesny garnizon miał jednak niewielką liczebność. W 1809 roku stacjonowały tu oddziały austriackie, a na przełomie 1811 i 1812 roku – wojska francuskie. Te epizody pokazują położenie miasta na trasach przemarszów, lecz nie tworzyły jeszcze rozbudowanej infrastruktury wojskowej.[1]
Według zachowanego materiału historycznego w latach 1813–1863 w Skierniewicach przebywał stały rosyjski garnizon w sile jednej kompanii. Jego zadaniem była ochrona Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. To ważna granica w dziejach miasta: obecność żołnierzy przestała być wyłącznie czasowym skutkiem działań wojennych, a zaczęła wiązać się z codziennym funkcjonowaniem transportu i administracji zaborczej. Praktycznym uzupełnieniem jest materiał Zabór rosyjski w Skierniewicach: co naprawdę pozostało w przestrzeni miasta.[1]
Koszary między Batorego, Kilińskiego i rzeką
Trwały, materialny obraz garnizonu stworzyły inwestycje z końca XIX wieku. W latach 1885–1895, między obecną ul. Batorego a rzeką, powstał pierwszy zespół budynków wojskowych wraz ze stajnią i zabudowaniami gospodarczymi. Projekt tego zespołu S1 przypisuje architektowi Aleksandrowi Woyde. Z koszarami wiązano 38. Aleksiejewski Pułk Piechoty, określony w tym przekazie jako Tobolski.[1]
Rozwój nie zatrzymał się po jednej stronie drogi. W latach 1892–1898 przy obecnej ul. Kilińskiego zbudowano drugi zespół koszarowy, przeznaczony dla 170. Ostrołęckiego Rezerwowego Pułku Piechoty. Dwa zespoły, rozlokowane naprzeciw siebie, wyznaczyły wojskową część miasta i wyjaśniają, dlaczego plac położony między nimi otrzymał tak silny związek z życiem garnizonu.[1]
- Rejon ul. Batorego przypomina o pierwszym zespole koszarowym wznoszonym w latach 1885–1895.
- Rejon ul. Kilińskiego wskazuje miejsce drugiego zespołu koszarowego z lat 1892–1898.
- Między zespołami znajdował się plac z cerkwią wojskową, późniejszym kościołem garnizonowym.
Kościół garnizonowy przy placu Jana Pawła II
Kościół garnizonowy Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy pl. Jana Pawła II jest najbardziej rozpoznawalnym sakralnym śladem wojskowej przeszłości Skierniewic. Powstał jako cerkiew garnizonowa dla pułku piechoty wojsk carskich stacjonującego w mieście. Materiały zgodnie sytuują ją na placu pomiędzy zespołami koszarowymi, ale odmiennie określają nazwę związanej z nią jednostki; dlatego bezpieczniej mówić o jej funkcji wojskowej niż rozstrzygać tę nazwę.[1] [2]
S2 podaje 1903 rok jako datę budowy świątyni. Obiekt wpisano do rejestru zabytków 30 stycznia 1992 roku pod numerem 861. Sama przemiana cerkwi w rzymskokatolicki kościół garnizonowy wymaga ostrożności w datowaniu: jedno źródło wskazuje 1918 rok, drugie opisuje przebudowę w 1936 roku. Niewykluczone, że dotyczą różnych etapów przejęcia i przekształcania budynku, lecz dostarczone informacje nie pozwalają tego przesądzić.[1] [2]
Polskie wojsko i kampania 1939 roku
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku koszary w Skierniewicach zajęło Wojsko Polskie. Zmienił się więc państwowy kontekst obecności armii, lecz same budynki nadal pełniły rolę wojskowego zaplecza miasta. To ciągłość miejsca, a jednocześnie zasadnicza zmiana jego znaczenia dla mieszkańców: dawną infrastrukturę zaborczą przejęły polskie formacje.[1]
Materiał S1 łączy jednostki rozlokowane w skierniewickich koszarach z 26. Dywizją Piechoty, wskazywaną jako utworzona w 1939 roku i dowodzona przez płk. dypl. Adama Brzechwę-Ajdukiewicza. Według tego samego przekazu żołnierze ze Skierniewic walczyli we wrześniu 1939 roku, ponosząc szczególnie duże straty w bitwie nad Bzurą. Związek ten warto traktować jako lokalny punkt pamięci o kampanii, bez dopowiadania szerszych dziejów dywizji ponad zakres dostępnego przekazu.[1]
Jak zobaczyć wojskowy rozdział miasta dziś
Najprostsza piesza trasa śladami garnizonu Skierniewice nie wymaga opuszczania centrum. Łączy rejon dawnych koszar przy ul. Batorego, przestrzeń po drugiej stronie dawnej drogi przy ul. Kilińskiego, plac Jana Pawła II i stojący przy nim kościół garnizonowy. Pozwala odczytać układ miasta: zaplecze koszarowe po obu stronach oraz świątynię usytuowaną pomiędzy nimi.[1] [2]
- Zacznij w rejonie ul. Batorego, gdzie w latach 1885–1895 powstał pierwszy zespół koszarowy.
- Przejdź w stronę ul. Kilińskiego, aby zestawić go z miejscem drugiego zespołu, budowanego w latach 1892–1898. Ten fragment uzupełnia także opracowanie Skierniewice w czasie II wojny światowej.
- Dojdź na plac Jana Pawła II i zwróć uwagę na jego położenie między dawnymi zespołami wojskowymi. Szerszy kontekst znajdziesz w przewodniku Geoportal Skierniewice – jak czytać publiczne dane przestrzenne.
- Zakończ przy kościele garnizonowym Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, dawnej cerkwi wojskowej z 1903 roku.
| Miejsce na trasie | Lokalizacja | Związek z historią garnizonu |
|---|---|---|
| Dawny pierwszy zespół koszarowy | Rejon ul. Batorego | Zespół wznoszony w latach 1885–1895, ze stajnią i zabudowaniami gospodarczymi. |
| Dawny drugi zespół koszarowy | Rejon ul. Kilińskiego | Zespół budowany w latach 1892–1898 dla 170. Ostrołęckiego Rezerwowego Pułku Piechoty. |
| Plac Jana Pawła II | Między dawnymi zespołami koszarowymi | Przestrzeń historycznie związana z lokalizacją cerkwi wojskowej między koszarami. |
| Kościół garnizonowy Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny | pl. Jana Pawła II | Dawna cerkiew garnizonowa, według S2 zbudowana w 1903 roku. |
Dawne obiekty koszarowe opisywano także jako później rewitalizowane i wykorzystywane dla funkcji edukacyjno-laboratoryjnych. Jest to jednak informacja niedatowana, dlatego nie przesądza o ich obecnym użytkowaniu ani o możliwości wejścia do środka. W trasie najpewniejsze jest więc oglądanie zachowanego układu miejskiego i zewnętrznych śladów dawnych funkcji.[1]
Pytania i odpowiedzi
Kiedy Skierniewice były miastem garnizonowym?
Wojsko pojawiało się w Skierniewicach już w latach 1793–1806, a następnie w 1809 oraz na przełomie 1811 i 1812 roku. Według S1 stały rosyjski garnizon funkcjonował tu w latach 1813–1863, zaś rozbudowane koszary powstały pod koniec XIX wieku. Po 1918 roku przejęło je Wojsko Polskie.[1]
Gdzie znajdują się ślady garnizonu Skierniewice?
Najważniejsze miejsca to rejon dawnych zespołów koszarowych przy ulicach Batorego i Kilińskiego, plac Jana Pawła II oraz kościół garnizonowy Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy tym placu.[1] [2]
Czy kościół garnizonowy w Skierniewicach był wcześniej cerkwią?
Tak. Świątynia powstała jako cerkiew garnizonowa związana z carskim pułkiem piechoty stacjonującym w mieście. Źródła różnią się jednak co do daty jej przeobrażenia w kościół rzymskokatolicki: S1 wskazuje 1918 rok, a S2 przebudowę w 1936 roku.[1] [2]
